جنبهء انسانى تمدّن بشرى كه روح تمدّن به شمار مىرود ، مولود اين گونه احساسها و خواسته‌هاى بشرى است . ملاك امتياز انسان بينش وسيع و گستردهء انسان دربارهء جهان ، محصول كوشش جمعى بشر است كه در طىّ قرون و اعصار روى هم انباشته شده و تكامل يافته است . اين بينش كه تحت ضوابط و قواعد و منطق خاص در آمده نام « علم » يافته است . علم به معنى اعمّ - يعنى مجموع تفكّرات بشرى دربارهء جهان كه شامل فلسفه هم مىشود - محصول كوشش جمعى بشر است كه نظم خاصّ منطقى يافته است . گرايشهاى معنوى و والاى بشر ، زادهء ايمان و اعتقاد و دلبستگيهاى او به برخى حقايق در اين جهان است كه آن حقايق ، هم ماوراى فردى است ، عام و شامل است ، و هم ماوراى مادّى است ، يعنى از نوع نفع و سود نيست . اين گونه ايمانها و دلبستگيها به نوبهء خود مولود برخى جهانبينيها و جهان‌شناسيهاست كه يا از طرف پيامبران الهى به بشر عرضه شده است و يا برخى فلاسفه خواسته‌اند نوعى تفكّر عرضه نمايند كه ايمان‌زا و آرمان خيز بوده باشد . به هر حال ، گرايشهاى و الا و معنوى و فوق حيوانى انسان آنگاه كه پايه و زير بناى اعتقادى و فكرى پيدا كند نام « ايمان » به خود مىگيرد . پس نتيجه مىگيريم كه تفاوت عمده و اساسى انسان با جانداران ديگر كه ملاك « انسانيّت » اوست و انسانيّت وابسته به آن است ، علم و ايمان است . دربارهء امتياز انسان از جانداران ديگر سخن فراوان گفته شده است . برخى منكر امتياز اساسى ميان اين نوع و ساير انواع هستند ، تفاوت آگاهى و شناخت انسان با حيوان را از قبيل تفاوت كمّى و حدّ اكثر تفاوت كيفى مىدانند ، نه تفاوت ماهوى . همهء آن شگفتيها و اهمّيتها و عظمتها كه نظر فلاسفهء بزرگ شرق و غرب را سخت دربارهء مسألهء شناخت در انسان جلب كرده است ، چندان مورد توجّه اين گروه واقع نشده است . اين گروه انسان را از نظر خواسته‌ها و مطلوبها نيز يك حيوان تمام عيار مىدانند